- O nas
- Kursy
- Dla uczestników
- Dla doradców
- Dla mam
- Wiedza
- Zjazdy
- Webinary
- Informacje o lekach
- O nas
- Kursy
- Dla uczestników
- Dla doradców
- Dla mam
- Wiedza
- Zjazdy
- Webinary
- Informacje o lekach
Menu
Wersja pełna
Deklaracja
Autorzy zgłaszają brak konfliktu interesu. Przegląd dostępnych danych jest niezależną oceną stanu aktualnej wiedzy.
Odciąganie mleka jest podstawową metodą wspomagającą matki w wielu problemach z laktacją. Skuteczność odciągania przy zapewnieniu komfortu i bezpieczeństwa jest celem nadrzędnym. Na efektywność wpływa szereg czynników hormonalnych, mechanicznych, organizacyjnych i psychologicznych. Najistotniejszymi z nich są: wypełnienie piersi, wywołanie odruchów wypływu i odpowiednie podciśnienie laktatora. Dopasowanie lejka laktatora stanowi tylko jeden z wielu czynników wpływających na skuteczność odciągania oraz bezpieczeństwo tkanek brodawki i otoczki i nie powinien być analizowany w oderwaniu od innych istotnych elementów procesu odciągania – podobnie jak rozmiar brodawki nie może być analizowany z pominięciem innych cech kompleksu brodawka-otoczka. Mimo rosnącego zainteresowania metodami doboru lejków o średnicy zbliżonej do średnicy szczytu brodawki (wąskie lejki), obecny stan wiedzy nie uzasadnia odejścia od dotychczasowych zasad opartych na pozostawieniu 4-6 mm przestrzeni umożliwiającej swobodny ruch i zmiany średnicy kompleksu brodawka-otoczka w tunelu lejka (jak w jamie ustnej dziecka). Tak dobrane lejki nie niosą ryzyka hamowania wypływu i powodowania bólu lub uszkodzenia brodawek. Nie wykluczamy, że w niektórych przypadkach zastosowanie wąskich lejków może być korzystne. Należy jednak brać pod uwagę, że: rozmiar i inne cechy kompleksu brodawka-otoczka zmieniają się w czasie trwania ciąży i laktacji; reakcja organizmu kobiety jest indywidualna; a chęć uzyskania jak największych objętości mleka nie może przesłaniać zasad bezpieczeństwa stosowania sprzętu laktacyjnego.
Nie każde dziecko ssie prawidłowo i efektywnie. U matek powoduje to niedobór mleka, ale też ból brodawek, ból piersi, przemęczenie, co zniechęca je do karmienia. (1) Odciąganie mleka wspomaga stymulację laktacji, gdy dziecko ssie nieefektywnie, ale też pomaga matkom przetrwać kryzysy. Dziecku zapewnia żywienie mlekiem biologicznej matki i ogranicza dokarmianie preparatami zastępującymi mleko kobiece. (2, 3) Odciąganie musi być skuteczne i komfortowe dla matki, nie może powodować bólu i uszkodzeń tkanek, bo efekt jest odwrotny – zniechęca matki do odciągania. Na skuteczność i komfort odciągania wpływa szereg czynników hormonalnych, mechanicznych, organizacyjnych i psychologicznych. Producenci sprzętu laktacyjnego poszukują rozwiązań, które mają to zapewnić. W ostatnich latach przeżywamy istny zalew innowacji technologicznych. Jedne są oparte na rzetelnych próbach klinicznych, inne to eksperymenty producentów, a jeszcze inne podążają za pomysłowością samych użytkowniczek. Jedną z nich są nowe metody doboru lejków laktatora. W obliczu rosnącego zainteresowania nowatorskimi metodami doboru lejka laktatora do rozmiaru szczytu brodawki, dokonano przeglądu piśmiennictwa z ostatnich 6 lat i analizy praktyk w oparciu o wieloletnie doświadczenie kliniczne.
Warto spojrzeć na aktualny stan wiedzy bez emocji i w sposób niezależny od wpływów producentów sprzętu i zastanowić się czy mamy wystarczające dowody, aby zmieniać dotychczasowe zasady? Należy mieć na uwadze że nagła zmiana zasad wprowadza zawsze chaos informacyjny, generuje dodatkowe koszty i komplikuje pracę personelu medycznego, który ma do dyspozycji sprzęt produkowany wg dotychczasowych reguł.
1️⃣Stopień wypełnienia piersi (DOF, degree of fullness of the breast). Im większa objętość mleka zgromadzona w gruczole piersiowym, tym większa potencjalna objętość możliwa do uzyskania podczas pojedynczej sesji. (4, 5)
2️⃣Wywołanie odruchu oksytocynowego. Jest kluczowe dla uzyskania mleka. Stres i brak bliskości dziecka często osłabia odruch. Pomocne są: techniki relaksacyjne, kontakt „skóra do skóry” (6), delikatny masaż piersi, (7), ogrzanie lejków. (4)
3️⃣Dwufazowość laktatora. Pozwala naśladować fizjologiczny przebieg ssania piersi. Dziecko stymulując odruch ssie w szybkim rytmie (104 +/- 21 zassań/min), a po jego uruchomieniu ssie wolniej (89 +/-19 zassań/min). Szybki rytm laktatora (pow. 100 cykli/min) przyspiesza wywołanie odruchu wypływu, a wolny odwzorowuje pobieranie mleka. W czasie jednej sesji odciągania zwykle występują 2–3 odruchy, dlatego zachęca się matki do używania trybu „szybkiego” ponownie, po zakończeniu jednego wypływu (fizjologia zamiast fabrycznych ustawień). (8)
4️⃣Nieregularny rytm ssania w pierwszych dobach – noworodek w pierwszych 3-4 dobach życia ssie w nieregularnym rytmie, fazy ssania nieodżywczego w szybkim rytmie przeplatają się z fazami ssania odżywczego w wolnym rytmie, zastosowanie takiego trybu w laktatorze pozwala na skuteczniejszą inicjację laktacji. (9)
5️⃣Maksymalne komfortowe podciśnienie laktatora. Od wielkości podciśnienia zależy skuteczność odciągania (liczba wypływów, objętość, zawartość tłuszczu w mleku). Laktator powinien odwzorowywać wartości fizjologiczne. Organizm matki odpowiada indywidualnie na wielkość podciśnienia. Zwiększanie siły ssania ponad granicę komfortu nie powoduje dalszego wzrostu objętości odciąganego mleka, natomiast może zwiększać ból i hamować odruch wypływu oraz prowadzić do uszkodzeń brodawki i otoczki, (4)
6️⃣Komfortowy ruch brodawki – otoczki w tunelu lejka laktatora. Ruch o 2-2,5 cm odwzorowuje fizjologiczne ssanie piersi, choć trudno uzyskać dynamiczne zmiany średnicy brodawki jak w fazie zasysania i kompresji. Dobór lejka jest indywidualny i wymaga wnikliwego zbadania piersi (10). Szerszy o 4-6 mm lejek nie pogarsza efektywności odciągania oraz nie zmniejsza komfortu (11), natomiast zbyt wąski lejek może blokować ruch brodawki, uciskać przewody mleczne oraz wywoływać ból brodawki, uniemożliwia też stosowanie optymalnego podciśnienia, co zmniejsza skuteczność odciągania. (4, 11)
7️⃣Odciąganie symultaniczne (jednoczesne z obu piersi) – zwiększa objętość uzyskiwanego mleka, liczbę odruchów wypływu oraz zawartość tłuszczu w pokarmie, jednocześnie skracając całkowity czas odciągania w porównaniu z sekwencyjnym (po kolei z każdej piersi jedną końcówką laktatora). (2, 8,)
8️⃣Techniki zwiększające objętość odciąganego mleka:
9️⃣Kontynuowanie odciągania po ostatnim wypływie zwiększa całkowitą objętość uzyskanego mleka. (12)
🔟Częstość odciągania – powinna odwzorowywać fizjologiczną częstość karmienia dziecka i wynosić przynajmniej 8×/d, zwłaszcza w okresie aktywacji wydzielniczej gruczołu piersiowego (pierwsze 2-4 tygodnie), jeśli dziecko nie jest przystawiane do piersi. (15) W okresie stabilizacji laktacji, po osiągnięciu 800-1000 ml, możliwe jest utrzymanie tej objętości przy mniejszej częstości odciągania. (16)
1️⃣1️⃣Objętość dobowa – powinna odpowiadać dobowemu zapotrzebowaniu dziecka na pokarm. Osiągnięcie około 500 ml mleka dobowo do 14. doby po porodzie wiąże się z większym prawdopodobieństwem uzyskania pełnej laktacji (800-1000 ml) w kolejnych tygodniach. (17)
1️⃣2️⃣Czynniki indywidualne – rodzaj porodu, wiek ciążowy dziecka, etap laktacji, choroby/ kondycja dziecka i matki. Matki KPI zgłaszały zmęczenie, stres, trudności w pogodzeniu odciągania z opieką nad dzieckiem oraz niewystarczające wsparcie bliskich i personelu medycznego jako czynniki niekorzystne. (2)
Widać z powyższego zestawienia, że objętość mleka uzyskana podczas pojedynczej sesji odciągania, a tym bardziej dobowo, zależy od wielu wzajemnie oddziałujących czynników. Rodzaj i rozmiar lejka stanowi jedynie jeden z elementów tego procesu, który nie powinien być analizowany w oderwaniu od pozostałych zmiennych. Cechy laktatora w badaniu Osuch i Nehring, doceniane przez matki KPI jako zwiększające skuteczność odciągania to: możliwość odciągania symultanicznego, wymienne lejki laktatora, regulacja siły ssania, dwufazowy system odciągania. (2)
Lejek to element laktatora, który ma pełnić funkcję jamy ustnej dziecka. Ma zapewnić szczelność istotną dla uzyskania podciśnienia i wypływu mleka, oraz umożliwić komfortowe poruszanie się kompleksu brodawka-otoczka w tunelu bez powodowania uszkodzeń i bólu. Do tego konieczny jest jego odpowiedni rozmiar i kształt, ale też możliwość wymiany w czasie laktacji, co pozwala dostosować go do dynamicznych zmiany średnicy brodawki. Bardzo trudno odtworzyć to, co dzieje się podczas ssania piersi stosując technologię. Nie mniej producenci podejmują próby maksymalnego zbliżenia urządzeń do fizjologii. Jedną z udokumentowanych prób było zastosowanie owalnego kształtu kołnierza lejka (18). Wykorzystuje się też miękki materiał lejka (silikon). W tabeli 1 porównano oba procesy z uwzględnieniem dostępnych innowacji.
Tabela 1. Proces ssania a proces odciągania – jak technologia próbuje naśladować fizjologię. Opr. Nehring-Gugulska M.
| Chwytanie, ssanie i uzyskanie mleka | Dziecko | Laktator |
| Szczelność | Jama ustna – wargi, dziąsła, policzki, język, podniebienie | Dopasowany lejek, zastosowanie elastycznego silikonu w celu dynamicznego dopasowania, owalny kształt kołnierza |
| Brodawka i część otoczki wypełnia jamę ustną (stabilizacja) | Podciśnienie bazowe oraz szczytowe | Podciśnienie maksymalne, ale nadal komfortowe (nie za duże, odpowiadające fizjologicznemu) |
| Poszerzenie brodawki – otoczki – wyrzut mleka w fazie zassania | Ruch żuchwy i języka w czasie ssania dół-tył | Tunel lejka o rozmiarze pozwalającym na ruch brodawki-otoczki (nie za mały), ew. lejek z elastycznego silikonu |
| Kompresja brodawki – otoczki – w fazie połykania | Ruch żuchwy i języka w czasie ssania góra-przód | Tunel lejka o rozmiarze pozwalającym na ruch brodawki-otoczki (nie za mały), ew. lejek z elastycznego silikonu |
| Odruch wypływu (oksytocynowy) | Szybki rytm ssania Podciśnienie | Szybkie cykle laktatora Regulacja wielkości podciśnienia |
| Pobór mleka w czasie wypływu | Wolny rytm ssania Podciśnienie | Wolne rytmy laktatora Regulacja wielkości podciśnienia |
| Całkowita objętość uzyskanego mleka | Prawidłowy wzorzec ssania – liczba zassań i połknięć długość serii zassań, łączny czas ssania, odpowiednie podciśnienie | Podciśnienie, cykle laktatora, czas odciągania |
Na przełomie XX i XXI wieku producenci laktatorów wspólnie z profesjonalistami laktacyjnymi opracowali zasady doboru lejka na podstawie własnych doświadczeń i obserwacji. Nie były to rekomendacje wynikające z badań klinicznych. Najczęściej stosowana zasada brzmiała:
średnica tunelu ≈ średnica brodawki + około 4 mm.
Ta rekomendacja była później wykorzystywana również w badaniach naukowych jako standard porównawczy. Prowadzone przez lata badania dotyczące skuteczności odciągania nie wykazały negatywnych skutków takiego podejścia (5).
Pierwsze, bardziej precyzyjne zasady doboru lejka laktatora oparte na wnikliwym badaniu kompleksu brodawka-otoczka i uwzględniające indywidualną reakcję organizmu matki zostały przedstawione podczas Zjazdu CNoL w 2016 roku, opublikowane w 2017 r. w „Karmienie piersią w teorii i praktyce” przez polskich doradców laktacyjnych i powtórzone w 2025 r. (19). Były one zgodne z dostępną w publikacjach praktyką, ale też opisywały wieloletnie doświadczenia kliniczne, że lejek około 4–6 mm szerszy od średnicy brodawki u jej podstawy umożliwia:
✅swobodne przesuwanie się brodawki w tunelu,
✅ograniczenie tarcia i ucisku tkanek,
✅efektywny wypływ mleka,
✅zachowanie komfortu i bezpieczeństwa tkanek
Sposób doboru lejka obejmuje:
✅ocenę średnicy u jej podstawy oraz długości brodawki,
✅ręczne badanie wyciągliwości i elastyczności,
✅oddzielną ocenę obu piersi (rozmiary mogą się różnić),
✅dobór lejka – mniej wyciągliwa brodawka wymaga szerszego lejka
✅praktyczną próbę odciagania laktatorem z wymiennymi lejkami plastikowymi lub lejkami silikonowymi
Ostatecznym kryterium prawidłowego doboru pozostaje obserwacja podczas odciągania. Uzyskanie po 1-2 minutach pierwszego odruchu wypływu, opróżnienie piersi po 10 -15 minutach regularnej pracy laktatora, brak bólu lub objawów niedokrwienia brodawki po zakończeniu odciągania. Należy pamiętać, że rozmiar brodawki może zmieniać się w czasie laktacji, dlatego konieczna może być okresowa zmiana rozmiaru lejka.
Warto dodać, że wszystkie elementy laktatora mające kontakt ze skórą matki i mlekiem muszą podlegać zasadom higieny sprzętu do odciągania pokarmu, a w przypadku zakażeń brodawek – podwyższonej higienie (19).
Po przeszukaniu bazy PubMed pod kątem publikacji z ostatnich 6 lat (2020–2026) dotyczących rozmiaru lejka (breast shield/flange) laktatora, jego wpływu na efektywność odciągania pokarmu oraz komfort matki i bezpieczeństwo tkanek, okazuje się, że literatura jest bardzo ograniczona. W praktyce spełniających kryteria jest zaledwie jedno badanie kliniczne (10), a dodatkowo jedna publikacja konferencyjna prezentująca wstępne wyniki (11). Z kolei w 2020 roku opublikowane zostało badanie, które nie skupia się na rozmiarze lejka, ale na kształcie jego kołnierza – porównano klasyczny lejek 90° z lejkiem 105° stwierdzając, że ten ostatni wpływa na większą objętość mleka, lepsze opróżnienie piersi i większy komfort. Co ciekawe, wszystkie lejki w tym badaniu dobierano według klasycznej zasady „+4 mm”, więc średnica nie była zmienną badaną (18).
W roku 2025 Anders i wsp. przeprowadziła badanie na grupie próbie 36 matek, którym dobierano lejki o średnicy zbliżonej do średnicy szczytu brodawki metodą Flange FITS™ (11). Każda uczestniczka korzystała z dwóch strategii dopasowania lejka: przez tydzień używała lejków dobranych metodą standardową (21 mm lub 24 mm), a przez kolejny tydzień metodą Flange FITS™ (13 mm, 15 mm, 17 mm, 19 mm), odciągała kilka razy dziennie. Wykazano istotne statystycznie korzyści zarówno dla komfortu, jak i wydajności odciągania: przy metodzie Flange FITS™ objętość mleka była wyższa o 15 g w pojedynczej sesji odciągania. Badanie miało jednak ograniczenia: badanie przeprowadzono w grupie matek odciągających sporadycznie, nie uwzględniając matek odciągających mleko całą dobę (KPI); porównywano metody doboru lejka, a nie pojedyncze średnice (np. 21 vs 24 mm); nie oceniano długoterminowych efektów, takich jak utrzymanie laktacji, częstość uszkodzeń brodawek czy zapaleń piersi; porównywano objętość mleka z jednej sesji, nie uwzględniając stopnia wypełnienia piersi przed odciąganiem; brodawkę mierzono u szczytu, a nie u podstawy. Ze względu na pilotażowy charakter pracy wyniki wymagają potwierdzenia w większych, wieloośrodkowych badaniach uwzględniających matki odciągające wielokrotnie w ciągu doby przez długi czas. Już rozpoczęto randomizowane badanie (Maryland USA, 01.03.2026, planowane zakończenie badania w lipcu 2027) wśród mam noworodków hospitalizowanych na oddziałach intensywnej terapii (NICU), które ma zweryfikować w/w obserwacje w bardziej reprezentatywnej grupie.
Z kolei drugie badanie dotyczące rozmiaru lejków, którego wstępne wyniki zostały zaprezentowane podczas konferencji ABREAST 2024 prezentuje nieco inne podejście do tematu. Zespół badaczy przeanalizował dane dotyczące odciągania pokarmu przez grupę 157 kobiet karmiących piersią podczas 212 sesji odciągania mleka (12). Każdej uczestniczce przed odciąganiem wykonano pomiary brodawki u podstawy, dobrano lejek, a następnie podzielono je na 4 grupy:
1️⃣Kobiety z prawidłowo dobranym lejkiem (FA21>) – zgodny z przyjętym protokołem (około 4 mm luzu). n = 89, 105 sesji,
2️⃣Kobiety stosujące lejek niedopasowany (NFA) – z różnych powodów nie udało się uzyskać optymalnego dopasowania. n = 87, 107 sesji,
3️⃣Kobiety wymagające bardzo wąskich lejków. NFA18<; n = 55, 71 sesji
4️⃣Kobiety stosujące lejek węższy niż zalecany ( <4 mm luzu). NFAS; n = 10, 12 sesji
Nie stwierdzono istotnych różnic pomiędzy grupami w objętości odciągniętego mleka i odczuwanym komforcie. Jedyny wyjątek dotyczył grupy 4 (kobiety tolerowały niższe podciśnienie (−181 vs −211 mmHg; p = 0,047), czyli zbyt wąski lejek ograniczał im możliwość zastosowania optymalnego podciśnienia. Badanie potwierdziło dotychczasowe obserwacje kliniczne, że brodawka może zmieniać rozmiar w czasie laktacji, 35% badanych kobiet wymagało zmiany lejka na większy. Jednocześnie autorzy podkreślają, że wyniki nie oznaczają, iż szerszy lejek jest lepszy. Wskazują jedynie, że w ich badaniu nie wykazano negatywnego wpływu na skuteczność odciągania. Zaznaczają też, że potrzebne są dalsze badania oceniające lejki dopasowane idealnie lub mniejsze od standardowo zalecanych.
1️⃣Skuteczność, komfort i bezpieczeństwo odciągania pokarmu zależą od wielu współistniejących ze sobą czynników, zmieniających się dynamicznie w czasie laktacji, których znaczenie zostało udowodnione. Są to m.in. czynniki indywidualne matki, stopień wypełnienia piersi przed odciąganiem, cechy laktatora i jego osprzętu, sposoby odciągania, głównie podciśnienie stosowane w czasie sesji, długość i częstość odciągania oraz techniki wspomagające.
2️⃣Personel medyczny powinien oferować matkom kompleksową pomoc obejmującą dobór sprzętu i sposobu odciągania adekwatnych do aktualnych potrzeb matki i dziecka, a w razie potrzeby zaproponować oparte na dowodach techniki zwiększające objętość mleka.
3️⃣Lejek jest jedynie jedną z części laktatora, jak się okazuje, nie aż tak istotną dla skuteczności odciągania. Ma zapewnić szczelność istotną dla uzyskania podciśnienia i wypływu mleka oraz komfort i bezpieczeństwo tkanek podczas ruchu brodawki-otoczki. Dopasowanie go wymaga oceny całego kompleksu brodawka – otoczka w każdej z piersi, zwłaszcza, że rozmiar brodawki ulega zmianom w czasie laktacji. Lepszemu dopasowaniu służą również innowacje obejmujące m.in. rodzaj materiału (np. silikon), kształt kołnierza i tunelu oraz konstrukcję.
4️⃣Ostatnio opublikowane badanie Anders i wsp. dotyczące dopasowywania lejków do rozmiaru szczytu brodawki jest interesujące, zwraca uwagę personelu na indywidualny charakter dobierania sprzętu dla konkretnej matki, lecz ma ograniczenia metodologiczne. Było to badanie pilotażowe z niewielką liczbą uczestniczek, obejmowało kobiety karmiące zdrowe, donoszone niemowlęta, w badaniu oceniano efekty krótkoterminowe po 7 dobach, nie oceniono efektów długoterminowych, takich jak utrzymanie laktacji, występowanie uszkodzeń brodawek czy zapaleń piersi.
5️⃣W oczekiwaniu na wysokiej jakości badania uznajemy zasadę doboru lejka pozostawiającą około 4–6 mm luzu względem średnicy podstawy brodawki za nadal aktualną, ponieważ nie zmniejsza ona komfortu, bezpieczeństwa i skuteczności odciągania. Publikacja jednego badania nie wystarcza do zmiany dotychczasowych rekomendacji.
6️⃣W przypadku dyskomfortu podczas odciągania lub jego niezadowalającej efektywności należy dokonać pełnej, indywidualnej oceny pacjentki z identyfikacją czynników mogących utrudniać odciąganie pokarmu. W pewnych przypadkach można rozważyć zastosowanie mniejszego rozmiaru lejka niż standardowo używany, ponieważ ograniczone dowody kliniczne sugerują, że może to poprawiać komfort i skuteczność odciągania. Efekty należy monitorować i korygować zalecenia w razie braku poprawy lub wystąpienia powikłań.